نرگس کشاورزی

می دانیم جامعه پویا، پر تلاش و سالم، مرهون رسیدگی و توجه به تمام ابعاد و زوایای زندگی افراد آن است و اقتصاد هم از شالوده های اساسی اجتماع است که اگر سالم نباشد موجب ایجاد ناامنی های بسیار خواهد شد. به دنبال اقتصاد ناسالم است که فقر عده ی بی شماری از افراد اجتماع و انباشته شدن ثروت نزد عده ی قلیل به وجود می آید و به همین علت اسلام نقش ثروت را در حیات مادی و معنوی انسان ها اساسی می داند.

 


«هدف مکتب الهی انبیا آن است که، غریزه ی حبّ مال و جاه را به سوی مصالح اجتماعی سوق دهد و به جای آن که در راه شیطانی و ویرانگری بیفتد، در مسیر خلاقیت و سازندگی که خیر و صلاح جامعه در آن است قرار گیرد تا بدین وسیله انسانیت آدمی، کرامت، تقدم و تکامل او را تضمین کند. و از این که مبدل به موجودی حیوانی-فیزیولوژی شود، نجات دهد.»1از این سخن در می یابیم که امنیت اقتصادی نقش مهمی در جامعه دارد. « امنیت اقتصادی به این معناست که، مردم در اموالشان امنیت داشته باشند و دولت، با مدارا و رعایت عدل و انصاف و با توجه به دیگر اخلاق پسندیده اسلامی، از آنان مالیات و زکات اخذ کند.»2

شایان ذکر است، «دیانت اسلام یک مرام و شریعت آخرت نگر که غافل از زندگی و معاش دنیایی باشد، نیست؛ بلکه برای استقرار باورهای دینی و کسب طمأنینه و آرامش مادی و معنوی، معتقد به شکوفا سازی اقتصاد و جامعه است. اسلام در نگرش خود، هم به تولید و توزیع سرمایه، دانش و فناوری و مهار سرمایه های کلان، جهت حفظ امنیت اقتصادی و ثبات سیاسی-اجتماعی توجه ویژه دارد. تولید، محور اصلی رشد و امنیت اقتصادی است.»3

از این رو «اسلام برای تحقق جامعه سالم، زنده و متحرک که شریان های اقتصاد آن موجب رونق باشد، راجع به موضوعاتی چون ربا، رشوه، اختلاس، احتکار و رانت مطالب و قوانین زیادی بیان کرده است، تا با سرلوحه قرار دادن آن ها جامعه ای سالم داشته باشیم.»4در این مقاله سعی شده است به طور خلاصه به این موارد اشاره شود:

مبارزه با ربا

«ربا، معامله جنسی با مثل همان جنس به مقدار زیادتر از همان جنس یا همراه با شئ یا... است. این عمل در بردارنده مفاسد زیادی است و دین مقدس اسلام آن را منع و مذمت کرده و جزء گناهان کبیره به شمار آورده است.»5

همان طور که می دانید «اسلام به این حقیقت تأکید دارد که انسان همه توان ها اعم از توان بدنی، فکری، مالی و اقتصادی خود را از طرق صحیح و فعّال به کار می گیرد تا درسایه آن به بهره های مورد نظر دست یابد. باید به ثروت به دیده سرمایه نگریست تا مولد گردیده و همه از آن بهره مند شوند؛ نه آن که آن را راکد گذاشت به گونه ای ناصحیح به بهره کشی روی آورد، و تردیدی نیست که رباخواری یکی از راه های اشتباه است و فقط تن پروری را تقویت و روحیه دگر دوستی را تضعیف می کند.»6 در قرآن آیات فراوانی در نکوهش و تحریم ربا آمده، از جمله:

«یا اَیُّهَِا الَّذینَ آمَنوا تأکُلُوا الرِّبوا اَضْعافاًَ مُضاعَفَهً وَاتَّقوا اللهَ لَعَلَّکُم تُفْلِحون٭وَاتَّقوا النَّارَ الَّتی اُعِدَتْ لِلکافِرینَ٭اَطیعُوا اللهَ وَ الرَّسول لَعَلَّکُمْ تُرحَمونَ؛7 ای کسانی که ایمان آورده اید، ربا مخورید و به دنبال افزوده های پی در پی مالی نباشید و از خدا بترسید، تا رستگار شوید و بترسید از آتشی که برای کافران مهیا شده است و از خدا و رسول او اطاعت کنید، تا مورد رحمت قرار گیرید.» و همچنین آیات 275، 276و 279 سوره بقره از این قسمند.

پیامبر اکرم(ص) در این زمینه می فرمایند: «هنگامی که به معراج رفتم، گروهی را دیدم که شکم هایشان بزرگ بود و هرچه تلاش می کردند تا برخیزند و راه روند، نمی توانستند و پی درپی به زمین می خوردند. از جبرئیل سؤال کردم این ها چه افرادی هستند و جرمشان چیست؟ جواب داد: این ها رباخواران هستند.»8

مبارزه با رشوه

«یکی از با سابقه ترین بلاهای اقتصادی جامعه، پدیده شوم"رشوه" است. این آفت، از بزرگترین موانع اجرای عدالت به شمار می رود و موجب نتیجه معکوس قوانین می گردد؛ زیرا قوانین، بازیچه تازه ای در دست اقویا که قدرت بر پرداختن رشوه دارند، برای ادامه ظلم، ستم و تجاوز به حقوق ضعفا می شود، و حال آْن که قانون باید حامی و حافظ منافع و حقوق محرومان باشد.»9 به همین دلیل «در هر اجتماعی رشوه نفوذ کند، شیرازه زندگی آن ها از هم می پاشد و ظلم، فساد، بی عدالتی و تبعیض در همه سازمان های آن جامعه  نفوذ می کند و از قانون عدالت جز نامی باقی نخواهد ماند؛ لذا در اسلام مسئله رشوه خواری، با شدت هر چه تمام تر، مورد تقبیح قرار گرفته و یکی از گناهان کبیره محسوب می شود.»10

در حدیث معروفی که از رسول خدا(ص) نقل شده، چنین می خوانیم: خداوند گیرنده ودهنده رشوه و آن کس که واسط میان آن دو است را از رحمت خود دور گرداند.»11

از آن جا که «این امر را جوامع مختلف ناپسند و شوم می دانند، عده ای برای فرار و گریز از نکوهش، آن را لابه لای عبارات و عناوین فریبنده پنهان می کنند؛ حال آن که تعبیراتی چون: هدیه، پاداش، تعارف، حق وحساب، انعام یا حق الزحمه، تغییری در ماهیت این عمل ناپسند و غیر مشروع به وجود نمی آورد.»12

مبارزه با اختلاس

«یکی از عوامل نگه دارنده سلامت اقتصاد جامعه و استحکام نظام، قاطعیت در برابر کسانی است که از بیت المال مسلمین سوء استفاده می کنند. "اختلاس"به معنای برداشتن شیء یا مال یا وجوه دولتی است؛ به عبارت دیگر، اختلاس نوع خاصی از خیانت در امانت است که مأموران دولتی از طریق تصاحب وجوه و اموالی که برحسب وظیفه به آن ها سپرده شده است، مرتکب می شوند.»13

ازاین رو «یکی از راه های مهم برای جلوگیری از دست بردن و خیانت کارگزاران به بیت المال، برآوردن نیازهای مالی آنان است. مفاسد اجتماعی موجود در جامعه، واقعیتی است که در زندگی مردم، تأثیر می گذارد. مبارزه با این مفاسد فقط با نوشتن وگفتن میسر نیست؛ بلکه باید درعمل امور اصلاح  شود. باید نامه های اصلاحی امیرالمومنین(ع) به کارگزاران و کارفرمایان را به عنوان منشور حقوقی حکومت در سرلوحه کار قرارداد.»14

مبارزه با احتکار

«احتکار عبارت است از گردآوری کالا اعم از غله و غیرغله و نگه داشتن و امتناع از فروش، به انتظار و امید گرانی نرخ.»15 چنان که «آفت احتکار پس از جنگ جهانی دوم به شکل یکی از مشکلات مهم رویدادهای اقتصادی  وسیاسی در جوامع بین الملل درآمده و یکی از زشت ترین معایب نظام جهانی امروز است. چراکه لازمه ی نظم و سامان دهی جامعه کنونی و تحولاتی که نیازهای ضروری جدیدی را ایجاب کرده؛ این است که در راستای سامان دهی به زندگانی خصوصی و عمومی جامعه به این نیازها پاسخ داده شود.»16

از امام جعفرصادق(ع) در مورد احتکار سؤال شد. امام فرمودند: «احتکار آن است که طعامی را در شهرخریداری کنی، که جز آن طعام در شهر، طعام دیگر نباشد و آن را انبارکنی، اگر در آن شهر طعام و یا کالایی غیراز آن وجود داشته باشد که به فروش برود اشکالی ندارد که به وسیله کالای خود سود بیشتر ببرد.»17

هم چنین پیامبر اسلام(ص) می فرمایند: «هرکس چهل شب طعامی را احتکارکند، ازخدا بیزار و خدا از او بیزار است. اهل سرایی که یک نفر گرسنه در آن صبح کند ذمه ی خداوندگار از آنان بیزار است.»18

مبارزه با رانت خواری

«منظور از رانت اقتصادی، انتقال درآمد به افراد یا گروه هایی، از جامعه که توان آن ها ایجاد محدودیت در فعالیت اقتصادی دیگران است، می باشد. در واقع درآمد بادآورده ای است که از توان بالقوه عده ای از افراد جامعه، در انتقال درآمد به دیگران حاصل می شود. وجود رانت در هر نظام اقتصادی، به معنای تخصیص غیر بهینه منابع و ناعادلانه بودن نظام اقتصادی است؛ لذا مانع رشد و توسعه اقتصادی می شود.»19

در واقع «تفاوت عمده فساد و رفتار رانت جویانه این است که، فساد حتماً عملی غیرقانونی است؛ درحالی که رفتار رانت جویانه، می تواند فعلی کاملاً قانونی باشد.»20

اصولاّ «هر قدر مداخله دولت در فعالیت های اقتصادی بیشتر باشد و یا قوانین اجرایی از ثبات و روز مره گی بیشتری برخوردار باشند، رانت کارگزاران بیشتر خواهد بود؛ اما نباید پنداشت که حداقل یا عدم مداخله دولت باعث می شود که کلیه رانت کارگزاران سیاسی حذف شود. توسعه اقتصادی، مستلزم گسترش فعالیت های مولد است که این فعالیت ها توسط کارگزاران دولتی انجام می شود و چون دولت مردان در کار خویش صادق نیستند؛ باعث می شود آن ها به جای پرداختن به فعالیت های مولد اقتصادی، به تصاحب رانت بپردازند.»21؛ ازاین رو، «مهمترین عامل بازدارنده از رانت جویی همان اخلاقیات، ایدئولوژی و مسائل عقیدتی است و به موازات آن اقداماتی از قبیل:  کاهش مداخله مستقیم دولت در فعالیت های اقتصادی و بیشتر شدن نقش ارشادی و نظارتی دولت در اقتصاد، حذف امتیازات خاص اعطا شده به برخی افراد، برقراری سیستم مالیاتی کارآمد و ایجاد واحدهای تنظیم مقررات مستقل می باشد.»22

در این زمینه گزیده ای از بیانات رهبر را می خوانیم که فرموده اند: «وقتی مناسبات غلط اقتصادی در جامعه حاکم باشد، وقتی رانت خواری رواج داشته باشد، وقتی سوء استفاده از قدرت برای به دست آوردن ثروت های بادآورده رایج باشد، کسی که تولید کننده و زحمت کش واقعی است، ناامید می شود. کشاورزی که زحمت می کشد، صنعت کاری که تولید می کند، سرمایه داری که سرمایه گذاری می کند، معلمی که در مدرسه درس می گوید، قاضی ای که وقت و اعصاب خود را به کار صحیح صرف می کند، وقتی ببینند، راه برای مناسبات غلط اقتصادی در جامعه باز است و با آن برخورد نمی شود، مایوس می شوند. این که ما گفتیم و تاکید کردیم که باید با مفاسد اقتصادی و قاچاق مبارزه شود، به خاطر این است که این پدیده ها اساس پیشرفت کشور را دچار آسیب های جدی می کنند. گردآورندگان ثروت های نامشروع، زیاده خواهان، زیاده خواران و مفسدان اقتصادی، نباید عرصه را برکسانی تنگ کنند که یا سرمایه گذاری می کنند، یا کار می کنند، یا زحمت می کشند، یا درس می خوانند، یا علم را گسترش می دهند و درآمدی بسیار کمتر از آن ها دارند. نظام باید با مفاسد اقتصادی و با جریان فساد اقتصادی مبارزه کند؛ این وظیفه مجلس و دولت و قوه قضائیه است.»23

باتوجه به مطالب گفته شده می توان نتیجه گرفت که عامل همه این فسادها خود اشخاص می باشند؛ لذا باید در تربیت هرچه صحیح تر افراد و برآوردن نیازهایشان اقدامات لازم را انجام دهیم تا درآینده ای نه چندان دور شاهد جامعه ای مملؤ از کارگزاران حکومتی باشیم که برای کار کردنشان رضای خداوند را در نظر می گیرند و شیوه حکومتی ائمه را سرلوحه خویش قرار می دهند.

پی نوشت:

1. احتکار در اسلام، آیت الله شیخ محمد مهدی شمس الدین، دکتر سید مرتضی آیت الله زاده شیرازی، سازمان تبلیغات اسلامی، 1378، ص21.

2.

3. همان.

4.www.burhaan.com

5. همان.

6. وام و ربا در نگرش اسلامی، ص98.

7.آل عمران/130-132.

8.وام و ربا در نگرش اسلامی، ص39.

9. www.burhaan.com

10. www.andisheqom.com

11. تفسیر نمونه، ج15، آیت الله مکارم شیرازی، چاپ چهاردهم، دارالکتب الاسلامیه، 1374، ص15.

12. www.burhaan.com

13. www.farhangnews.ir

14. www.burhaan.com

15. احتکاردر اسلام، ص33.

16. همان، ص24.

17. همان، ص39.

18. همان، ص38.

19. www.lawtoday.ir

20. www.vista.ir

21. www.lawtoday.ir

22. همان.

۲۳. www.farsi.khamenei.ir              

منبع: چاپ شده در شماره ۳۴ نشریه جوهره وحی



تاريخ : ۱۳٩۱/٤/۱۱ | ۱:٠٥ ‎ب.ظ | نویسنده : هادی | نظرات ()
.: Weblog Themes By VatanSkin :.